Pomimo nowelizacji Kodeksu Pracy rzemieślnicy będą mogli prowadzić działalność w Wigilię

Szanowni Państwo,

W związku z licznymi wątpliwościami naszych członków – przedsiębiorców i rzemieślników – dotyczącymi tego, czy mimo nowelizacji Kodeksu pracy rzemieślnicy będą mogli prowadzić działalność w Wigilię, a jeśli tak, to z czego to wynika, przesyłam Państwu opinię prawną przygotowaną przez mecenas Justynę Podlińską.

W odpowiedzi na Państwa pytania, a to „czy w Wigilię usługi, a nie handel może pracować w związku z nowelizacją kodeksu pracy”, w wyniku analizy doręczonych materiałów, obowiązujący w Rzeczypospolitej Polskiej stan prawny oraz orzecznictwo sądów, wskazuję się, że na niniejsze pytanie należy odpowiedzieć twierdząco. Jednak należy mieć na uwadze, iż może to być wyłącznie działalność rzemieślniczo-usługowa, tzn. rzemieślnik, może zatrudniać pracowników i powierzyć im obowiązek pracy w niedziele lub święto, ale tylko w realizacji usług rzemieślniczych, nie handlowych.

SZCZEGÓŁOWE UZASADNIENIE:

1. Na mocy ustawy z dnia 6 grudnia 2024 r. o zmianie ustawy o dniach wolnych od pracy oraz niektórych innych ustaw (zwana dalej „Nowelą”), w ustawie z dnia 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy rozszerzono katalog – wykaz dni wolnych od pracy o dzień Wigilii Bożego Narodzenia (art. 1 ust. 1 pkt. ka). Tym samym, do Wigilii jako dnia wolnego od pracy znajdują zastosowanie regulacje dotyczące pozostałych świąt i niedziel.

2. Zgodnie z treścią art. 151⁹ § 1 k.p. dniami wolnymi od pracy są niedziele i święta określone w przepisach o dniach wolnych od pracy (dot. katalogu ze ww. ustawy). Wprowadzony Nowelą znowelizowany przepis art. 151^9b k.p. wprost odwołuje się do ograniczeń w wykonywaniu pracy w placówkach handlowych w niedzielę i święta oraz w sobotę bezpośrednio poprzedzającą pierwszy dzień Wielkiej Nocy – tj. do ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni (o czym niżej). Pozostając w zakresie regulacji kodeksu pracy – normy zawarte w art. 151¹⁰ k.p. dozwalają na pracę w niedziele i święta w konkretnych przypadkach, np.:

2) w ruchu ciągłym

3) przy pracy zmianowej

9) przy wykonywaniu prac koniecznych ze względu na ich użyteczność społeczną i codzienne potrzeby ludności – w szczególności w zakładach świadczących usługi dla ludności

         Wskazać należy, iż choć katalog wyjątków dopuszczających pracę w niedziele i święta jest co do zasady zamknięty, tak sformułowanie wskazane w pkt. 9, jako niejasne rozszerza katalog do co najmniej poziomu „półotwartego” na co wskazuje wyrażenie „w szczególności”. Tym samym, działalność rzemieślnicza, jeśli zaspokaja „usługi dla ludności w zakresie codziennych potrzeb” jak najbardziej może prowadzić działalność – tj. zatrudniać pracowników w niedziele i święta – najlepszym przykładem są np. zakłady fryzjerskie, które przecież są rzemieślnikami (na co wskazują istniejące Cechy zrzeszające Fryzjerów, Cukierników, Piekarzy etc.).

         Równocześnie, należy mieć na uwadze, iż zgodnie z treścią art. 151¹¹ § 1-4 k.p. należna jest odpowiednia rekompensata za wykonywanie pracy w niedziele bądź święto. 

         Równocześnie wskazać należy, iż przepisy te mają zastosowanie wyłącznie do pracowników – w sytuacji prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej, przepisy kodeksu pracy nie zabraniają przedsiębiorcom „własnoręcznego” prowadzenia działalności w niedziele i święta.

3. W tym miejscu należy przeanalizować normy zawarte w ustawie z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni – jako swoisty lex specialis do zapisów zawartych w Kodeksie pracy.

         Ustawa ta, zgodnie z art. 1 określa zasady dotyczące ograniczenia handlu oraz wykonywania czynności związanych z handlem w placówkach handlowych w niedziele i święta oraz w sobotę bezpośrednio poprzedzającą pierwszy dzień Wielkiej Nocy.

         Art. 5 ustawy wprowadza zakaz handlu oraz wykonywania czynności związanych z handlem oraz powierzania pracownikom lub zatrudnionym wykonywania pracy w handlu oraz wykonywania czynności związanych z handlem w niedziele i święta w placówkach handlowych.

         Jak wskazuje doktryna:

„Rzeczywiście wydaje się, że art. 5 pkt 1 u.o.h. ma na celu nie tyle skierowanie zakazu do faktycznie wykonujących pracę, ile zakaz prowadzenia handlu i czynności z nim związanych w wymiarze prowadzenia działalności gospodarczej. Przemawia za tym nie tylko brak sankcji dla pracowników lub zatrudnionych, lecz także ratio legis ustawy. Nie jest bowiem możliwe wykonywanie pracy bez jej powierzenia. Temu ma także służyć art. 5 pkt 1 u.o.h. zakazujący prowadzenia handlu w niedziele i święta, który to zakaz wykracza znacznie poza sferę samego zatrudnienia. Podsumowując, ustawa o ograniczeniu handlu w niedziele i święta przewiduje zakaz zatrudniania w niedziele i święta (bo tak należy rozumieć powierzanie pracy w handlu lub czynności z handlem związanych 109 ) w wymiarze zatrudnieniowym, zaś zakaz handlu i czynności związanych z handlem – w wymiarze gospodarczym. Dyferencjacja zakresowa, tj. włączenie do przepisów szczególnych pracy w placówkach handlowych (jako swoistego rodzaju pragmatyki pracowniczej), prowadzi jednocześnie do dyferencjacji konstrukcji prawnej, która – jak wskazuje K. Rączka – doprowadziła do ukoronowania restrykcyjnego ograniczania pracy w handlu 110 . W mojej ocenie powyższa teza autora doskonale odzwierciedla tę właśnie różnicę konstrukcyjną – wyrażenie restrykcyjności poprzez użycie przez ustawodawcę expressis verbis zakazu, który w regulacjach ogólnych nie występuje bezpośrednio, a jedynie w drodze wykładni. Wydawać by się mogło, że ma to znaczenie jedynie w wymiarze semantycznym i teoretycznym, niemniej sformułowanie zakazu w formie bezpośredniej przekłada się na doprecyzowanie przez pracodawcę niemożności stosowania w zakresie pracy w placówkach handlowych wyjątków przewidzianych przez Kodeks pracy, które mają charakter bardziej elastyczny. Zasadnicza więc różnica konstrukcyjna przekłada się – przynajmniej w założeniach – na uszczelnienie przepisów w zakresie pracy w placówkach handlowych.”

[J. Rumian, 4. Regulacje dotyczące prowadzenia działalności gospodarczej [w:] Praca w niedziele i święta, Warszawa 2024. https://sip.lex.pl/#/monograph/369577749/515786 (dostęp: 2025-12-02)]

         Tym samym wskazać należy, iż ratio tego przepisu ma zakazać prowadzenia „handlu” jako takiego, a nie zachęcania przedsiębiorców do zatrudniania osób na mocy umów cywilnych lub „otwierania klubów, wypożyczalni, kin itp.” na terenie sklepów, celem obejścia prawa.

Jak bowiem wskazuje orzecznictwo Sądu Najwyższego:

„I.

Nie można twierdzić, że prowadzenie działalności sportowej polegające na umieszczeniu określonych sprzętów do placówki handlowej czyni z niej „zakład prowadzący działalność sportową”. Placówka handlowa ma się znajdować „w” takim zakładzie. Zakład o profilu np. sportowym musi być jednostką główną, a placówka handlowa powinna się mieścić w ramach tego zakładu – nie odwrotnie.

opubl. Legalis.

II.

Ustawodawca przewidział dopuszczalność handlu w niedzielę i święta również w placówkach handlowych „w zakładach hotelarskich” (art. 6 ust. 1 pkt 9 u.h.n.ś.) oraz „w zakładach leczniczych podmiotów leczniczych i innych placówkach służby zdrowia przeznaczonych dla osób, których stan zdrowia wymaga całodobowych lub całodziennych świadczeń zdrowotnych” (art. 6 ust. 1 pkt 12 tej ustawy). Oznacza to, że we wszystkich przypadkach chodzi o placówki handlowe, które mają działać w ramach większej, zorganizowanej całości o określonym profilu.

opubl. Prok.iPr. 2023/12/15.

III.

O zakładzie prowadzącym działalność w zakresie kultury, spor-tu, oświaty, turystyki i wypoczynku (art. 6 ust. 1 pkt 10 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni (Dz.U. z 2021 r. poz. 936) można twierdzić wówczas, gdy zespół wyodrębnionych obiektów materialnych przedsiębiorstwa wiąże się z działalnością kulturalną, sportową, oświatową, turystyczną lub wypoczynkową. Umieszczenie określonych sprzętów w placówce handlowej nie czyni z niej „zakładu prowadzącego działalność sportową” w rozumieniu ww. przepisu.2. Zakład, o jakim mowa wyżej ma być jednostką główną, a placówka handlowa korzystająca ze zwolnienia z zakazu prowadzenia handlu w niedziele i święta powinna się mieścić w ramach tego zakładu – nie odwrotnie.

opubl. OSNK 2024/2/12.”

[Wyrok SN z 13.09.2023 r., III KK 155/23, Legalis nr 2983184.]

czy też,

„Dla zadośćuczynienia wyłączeniu określonemu w art. 6 ust. 1 pkt 10 ustawy o ograniczeniu handlu w niedzielę i święta przedsiębiorca prowadzący placówkę handlową, w której prowadzona ma być działalność handlowa w niedzielę i święta, musi umiejscowić ją „w zakładzie” prowadzącym działalność w zakresie kultury, sportu, oświaty, turystyki i wypoczynku. Sprzedaż ta dotyczyć musi handlu w placówkach handlowych w zakładach prowadzących działalność w zakresie kultury, sportu, oświaty, turystyki i wypoczynku, a nie na odwrót.”

[Wyrok SN z 20.09.2023 r., III KK 647/22, Legalis nr 3003453]

         Wskazać jednak należy, na interesujący w niniejszej sprawie wyjątek ujęty w art. 6 ust. 1 pkt. 27) dotyczący możliwości prowadzenia handlu w placówkach handlowych, w których handel prowadzony jest przez przedsiębiorcę będącego osobą fizyczną wyłącznie osobiście, we własnym imieniu i na własny rachunek.

         W zakresie rzemieślników – cukierników – art. 6 ust. 1 pkt. 28 – zakaz nie obowiązuje w piekarniach, cukierniach i lodziarniach, w których przeważająca działalność polega na handlu wyrobami piekarniczymi i cukierniczymi.

         W tym miejscu należy odnieść się do definicji ustawowych:

a) placówką handlową jest każdy obiekt, w którym prowadzony jest handel oraz są wykonywane czynności związane z handlem, w szczególności sklep, stoisko, stragan, hurtownia, skład węgla, skład materiałów budowlanych, dom towarowy, dom wysyłkowy, biuro zbytu – jeżeli w takiej placówce praca jest wykonywana przez pracowników lub zatrudnionych

b) handlem jest proces sprzedaży polegający na wymianie towaru lub wyrobu na środki pieniężne

c) wykonywaniem czynności związanych z handlem jest wykonywanie w placówce handlowej czynności bezpośrednio związanych z handlem przez pracownika lub zatrudnionego, a także wykonywanie w takiej placówce przez pracownika lub zatrudnionego czynności związanych z magazynowaniem towarów lub ich inwentaryzacją

         Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, iż ustawodawca za wyjątkiem odstępstw w ustawie przewidzianych, zabrania handlu w niedziele i święta, poprzez zatrudnianie pracowników na umowach o pracę lub umowach cywilnoprawnych w tym zakresie.

         Jednak ustawa ta, zwłaszcza poza wskazanymi wyżej wyjątkami, nie zabrania samodzielnego prowadzenia handlu przez przedsiębiorcę prowadzącego jednoosobową działalność gospodarczą.

4. W ty miejscu należy wskazać na zakres znaczenia „usług”. Jak już zostało wskazane wyżej, Kodeks pracy zezwala na pracę pracowników w niedziele i święta w sytuacji realizacji usług dla ludności.

Ustawa z dnia 22 marca 1989 r. o rzemiośle w art. 2 ust. 4 pkt. 1 wskazuje, iż rzemiosłem nie jest działalność handlowa, transportowa, wytwórcza i usługowa artystów plastyków i fotografików oraz lecznicza, z wyłączeniem usług okularowych oraz protetyków słuchu.

Tym samym, działalność gospodarcza – rzemieślnicza polegająca na realizacji usług dla ludności i niepolegająca na handlu nie jest zabroniona do realizacji w niedziele i święta zgodnie z treścią powyższych ustaw.

         Wskazać tym samym należy, iż na pytanie z początku należy odpowiedzieć twierdząco. Jednak należy mieć na uwadze, iż może to być wyłącznie działalność rzemieślniczo-usługowa, tzn. rzemieślnik, może zatrudniać pracowników i powierzyć im obowiązek pracy w niedziele lub święto, ale tylko w realizacji usług rzemieślniczych, nie handlowych.

Jako przykład posłużę się zawodem jubilera – może on zatrudnić pracowników do realizacji wytworów jubilerskich, poprzez np. wytworzenie lub zmianę wymiarów pierścionka, ale nie może zatrudnić pracownika do „stania za ladą, na magazynie lub celem inwentaryzacji” przy sprzedaży ogólnych dóbr do każdego odwiedzającego punkt sprzedaży konsumenta/klienta.

Podobnie, rzemieślnik może zatrudnić np. pracownika – ślusarza, który w gotowości będzie wykonywał zlecenia dla klientów np. wymiany zamka. Jednak pracownik taki nie może prowadzić handlu – tj. stać za kasą zakładową i oferować klientom sprzedaż zamków produkowanych w zakładzie.

Innym przykładem może być fryzjer – pracownik, może on świadczyć usługę obcięcia włosów, ale nie może sprzedawać kremów, żeli, odżywek etc.

Działalności rzemieślnicze, wyłączone spod zakazu handlu muszą spełniać jeden z punktów określonych w art. 6 ustawy z dnia 10 stycznia 2018 r. np. prowadzenie handlu w placówkach handlowych, w których przeważająca działalność polega na handlu pamiątkami lub dewocjonaliami, lub np. w zakładach pogrzebowych lub. np. w piekarniach, cukierniach i lodziarniach, w których przeważająca działalność polega na handlu wyrobami piekarniczymi i cukierniczymi.

         Wskazać jednak należy, iż w przedmiotowej sprawie brak orzeczeń wprost potwierdzających przedmiotową argumentację w zakresie pozytywnym. Obowiązujące prawo oraz głosy doktryny i judykatury wskazują na przypadki których interpretację należy wysnuwać jako potwierdzenie w zakresie negatywnym, tj. czego nie wolno robić, a jeśli działanie nie pokrywa się z czynem zabronionym, pozostaje legalne w myśl zasady nullum crimen sine lege (nie ma przestępstwa bez ustawy) oraz Quod lege non prohibitum, licitum est (co nie jest zabronione, jest dozwolone).

*Autor opinii zastrzega, iż powyższa opinia nie jest źródłem powszechnie obowiązującego prawa, została sporządzona w oparciu o obowiązujące na dzień sporządzenia opinii przepisy prawne oraz w oparciu o dostarczony do Kancelarii materiał dowodowy. W przypadku zmian prawnych lub przedstawienia nowych faktów i dowodów nieznanych na moment sporządzenia tejże opinii, opinia – zwłaszcza w zakresie jej wniosków i rekomendacji – winna ulec zmianie.